SANKTUARIUM MARYJNE DIECEZJI LEGNICKIEJ
POCYSTERSKIE OPACTWO W KRZESZOWIE
Pocysterskie opactwo w Krzeszowie swymi początkami sięga 1242 roku. W tym to
czasie księżna Anna wdowa po księciu Henryku II Pobożnym, ufundowała klasztor
dla sprowadzonych z Czech benedyktynów. Misja
benedyktynów w Krzeszowie trwała krótko, niespełna pięćdziesiąt lat. W 1292 roku
opactwo przejął od benedyktynów książę świdnicko-jaworski Bolko I, wnuk księcia
Henryka II, który oddał je cystersom z Henrykowa.
Cystersi sprawili, że opactwo już w średniowieczu rozwinęło się wspaniale,
stając się ważnym miejscem życia zakonnego oraz ważnym ośrodkiem intelektualnym
i gospodarczym dla całego Śląska. Przyczynił się też do tego rozwijany i
pielęgnowany przez wieki kult Matki Bożej Łaskawej, do której pielgrzymowały
rzesze ludzi.
Szczególny rozkwit przeżyło opactwo krzeszowskie w okresie bez mała stu lat, na
przełomie XVII i w XVIII w. To za czasów ówczesnych opatów krzeszowskich,
Bernarda Rosy i Innocentego Fritscha, nastąpiły niezwykłe zmiany w strukturze
materialnej i duchowej opactwa. Wówczas to w wyniku
bezprecedensowej działalności budowlanej powstało monumentalne barokowe
założenie architektoniczne, jedno z najwybitniejszych dzieł okresu
kontrreformacji na Śląsku.
W skład powstałego wówczas i zachowanego do dziś zespołu opackiego weszły:
– dwa monumentalne kościoły: kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP, z
przylegającym do niego unikalnym Mauzoleum Piastów i kaplicą Marii Magdaleny z
Grobem Pańskim oraz jedyny w swoim rodzaju kościół bracki
noszący wezwanie św. Józefa;
– w bezpośrednim sąsiedztwie kościołów znajdują się: okazały klasztor i dom
gościnny, zwany również domem opata;
– w niedużej odległości od obiektów kościelno-klasztornych zlokalizowane zostały
32 stacje tzw. Kalwarii krzeszowskiej, której stacje wychodzą poza obszar
zwartej zabudowy Krzeszowa;
– do zespołu należą również: znajdująca się w pewnej odległości kaplica Betlejem
i stojący obok niej, usytuowany na środku niewielkiego stawu, drewniany pawilon,
który jest jedyną tego typu budowlą w Europie Środkowej.
Kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP, noszący też wezwanie Łaski Matki
Bożej, wzniesiony został w latach 1728-1730 w miejscu rozebranej wcześniej
gotyckiej świątyni klasztornej. Nowy kościół to ścienno-filarowe założenie
jednonawowe z transeptem i wydzielonym prezbiterium, nakryte sklepieniami
żaglastymi. Ta monumentalna świątynia ostateczny swój kształt zawdzięcza
wypływom znanych wówczas w Europie architektów z rodu Dientzenhoferów lub jej
kształt zaprojektował budowniczy Christoph Tausch.
Dwuwieżowa fasada zachodnia ukształtowana na wklęsło-wypukłej linii odznacza się
niezwykłym dynamizmem i bogactwem rzeźbiarskiej dekoracji, której pomysłodawcą
był prawdopodobnie rzeźbiarz Ferdynand Maksymilian Brokoff, a wykonawcą
rzeźbiarz Johann Gode. Dynamiczna struktura architektoniczna dwuwieżowej fasady
połączona organicznie zrozbudowanymi formami
rzeźbiarskimi, tworzy oryginalny program ideowy dotyczący przekazu Łaski Bożej
od Tronu Bożego, poprzez Maryję i grono wybranych świętych postaci do wiernych.
Wideowej warstwie w dekoracji fasady wyeksponowane
zostały wątki mistyczne.
Wnętrze kościoła zdobi ogromna dekoracja malarska autorstwa Jerzego Wilhelma
Neunhertza. Tworzy ona wielki cykl malowideł sklepiennych ukończonych w 1735
roku. Tematyka wielowątkowych malowideł zaczerpnięta została przede wszystkim z
biblijnych zapowiedzi proroka Izajasza, odnoszących się do Chrystusa –
Emmanuela. Wiele wątków odwołuje się do wydarzeń osadzonych w historii biblijnej
oraz z dziejów zakonu, dla którego centralną postacią był św. Bernard z
Clairvaux. Nadzwyczaj bogate jest wyposażenie wnętrza kościoła, na które
składają się różne obiekty. Są one dziełem rzeźbiarzy Ferdynanda Maksymiliana
Brokoffa i Antoniego Dorasila, Antoniego Lachela oraz malarzy Piotra Brandla,
Michaela Willmanna, Johana Schefflera. Wśród tych wielkich artystów są autorzy
monumentalnego ołtarza głównego, w który wkomponowano czczony od wieków obraz
Matki Bożej Łaskawej. We wnętrzu zwracają uwagę wysokiej klasy rzeźbiarskiej
stalle zakonne, ambona i wiele ołtarzy bocznych z figurą Emmanuela w jednym z
nich. Dopełnienie wystroju wnętrza kościoła stanowią największe na Śląsku
barokowe organy – dzieło Michała Englera młodszego, z rozbudowanym rzeźbiarsko
prospektem autorstwa Antoniego Dorazila.
Znajdująca się w ołtarzu głównym ikona Matki Bożej Łaskawej jest najstarszym
tego typu przedstawieniem maryjnym na ziemiach polskich i datowana jest na
połowę XIII wieku. Z kultu maryjnego, który od średniowiecza koncentrował się
wokół łaskami słynącej ikony Matki Bożej Łaskawej słynęło opactwo krzeszowskie.
Już w XIV wieku odnotowany został w tym miejscu intensywny ruch pielgrzymkowy.
Na przedłużeniu prezbiterium znajduje się oryginalne, dwuprzęsłowe, sklepione
kopułami ibogato dekorowane Mauzoleum Piastów, z
zachowanymi do dziś gotyckimi sarkofagami książąt świdnicko-jaworskich: Bolka I
i Bolka II. Najwyższej klasy marmoryzacje wnętrza wieńczą freski sklepienne,
odwołujące się do historii rodu panującego i historii zakonu. Tu znajduje się
również kaplica Marii Magdaleny z wzorowanym na jerozolimskim Grobem Pańskim.
W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła klasztornego znajduje się drugi z
krzeszowskich kościołów, noszący wezwanie św. Józefa, wzniesiony w latach
1690-1696. Tę jednonawową świątynię z wydzielonym głębokim prezbiterium i
wieńcem kaplic biegnących wzdłuż nawy wyróżnia niepowtarzalna dyspozycja
przestrzenna wnętrza, stwarzająca niezwykłe możliwości do realizacji wystroju
malarskiego. Wykorzystując te możliwości wnętrza zrealizowano olbrzymie, bo
składające się z około pięćdziesięciu fresków dzieło malarskie, związane z
kultem świętego Józefa, do którego odwoływał się istniejący ruch bracki,
rozwijający się żywiołowo na Śląsku po połowie XVII wieku.
Autorem tego największego założenia freskowego na północ od Alp, jest
najbardziej ceniony na Śląsku malarz barokowy Michael Willmanna. Zespół ponad
pięćdziesięciu fresków zachwyca rozmachem i kunsztem artystycznych wizji oraz
bogactwem treści teologiczno-biblijnych. W strefie prezbiterialnej kościoła
dominuje, ujęta w jakby tryptykową kompozycję scena Pokłonu Trzech Króli. W
kaplicach obiegających nawę umieszczone zostały sceny smutków i radości św.
Józefa, utrzymane w klimacie rodzajowego malarstwa niderlandzkiego.
Do całości założenia należy budynek klasztoru wzniesiony ok. 1662 roku. Klasztor
został rozbudowany w latach 1774-1792 o liczące dwadzieścia trzy osie skrzydło
południowe, a całe założenie nie zostało nigdy zrealizowane do końca. W
klasztorze zasługuje na uwagę zachowana do czasów obecnych biblioteka klasztorna
o klasycyzującym wystroju wnętrza.
W skład zespołu budynków opactwa wchodzi również późnobarokowy dom gościnny oraz
cmentarz klasztorny z barokową Grupą Ukrzyżowania, ogród klasztorny i
zabudowania gospodarcze.
W pobliżu opactwa, w części wychodzącej poza samą miejscowość, znajduje się
złożona z trzydziestu dwóch stacji Kalwaria krzeszowska.
Poszczególne stacje kalwarii wybudowano w latach
1677-1678 na polecenie opata Rosy naśladując przy tym z niezwykłą dokładnością
pasyjne wzorce jerozolimskie.
W pewnej odległości od zabudowań klasztornych, również poza samą miejscowością,
znajduje się unikalna kaplica Betlejem, związana z bożonarodzeniowymi tradycjami
cystersów. Obok kaplicy pośrodku niewielkiego stawu wznosi się oktogonalny,
drewniany pawilon letni, którego wnętrze zdobią freski Jerzego Wilhelma
Neunhertza. Freski pawilonu prezentują tak zwany program królewski związany z
biblijnymi postaciami królów Dawida i Salomona.
W powszechnej ocenie wartość artystyczna wszystkich obiektów krzeszowskich jest
naprawdę wyjątkowa. Staje się ona jeszcze bardziej czytelna dzięki ich
niewątpliwemu walorowi autentyczności oraz integralności. Stąd pocysterskie
opactwo krzeszowskie zostało uznane za pomnik historii Polski. Dodajmy, że jest
ono jedynym tegorocznym kandydatem do umieszczenia go na Liście Światowego
Dziedzictwa UNESCO.
Opr. Ks. Stanisław Szupieńko
GALERIA ZDJĘĆ
|